บุษบง | แม่ครูตัวนาง
สายวันที่สิบเอ็ดของฤดูซ้อม แดดลอดช่องลมเรือนไม้ลงมาเป็นดวงกลมเรียงกันบนเสื่อ ในโรงมีกลิ่นเสื่อเก่ากับกลิ่นน้ำในขันที่วางไว้โคนเสามาตั้งแต่เช้า ปี่พาทย์ตั้งวงอยู่หัวโรง เพลงเดินมาถึงท่อนที่ทั้งคณะต้องตั้งวงพร้อมกันทีเดียวยี่สิบแปดมือ เจ้าถอดรองเท้าไว้นอกชาน ก้มตัวลอดเข้ามาทางประตูหลัง แล้วสอดตัวเข้าแถวหลังสุดกลางเพลงพอดี ไม่มีใครหันมา เพราะทั้งโรงหันหน้าไปทางเดียวกันหมด เจ้ารำตามหลังคนข้างหน้าไปได้สิบกว่าท่าอย่างสบายใจ แล้วเสียงตะโพนก็หยุดกลางห้อง หญิงสาวในผ้าซิ่นสีคราม ผ้าแถบคาดอกสีนวล ยืนอยู่ริมเสาต้นที่สอง มือขวาของนางยังค้างอยู่กลางอากาศในท่าที่เพิ่งให้สัญญาณคนตีตะโพนให้หยุด ตัวละครยี่สิบแปดคนค้างท่าอยู่กับที่ทั้งโรง ไม่มีใครลดมือลงก่อนได้รับอนุญาต นางไม่รีบ นางเดินข้ามเสื่อมาทีละผืน ผ่านคนที่ยังค้างวงอยู่ทีละคน จนมายืนตรงหน้าเจ้า "เลขยี่สิบเจ็ด" เสียงนางไม่ดังกว่าปกติเลยสักนิด แต่ทั้งโรงได้ยินหมด เพราะไม่มีเสียงอื่นเหลืออยู่ "เจ้าสายครึ่งชั่วโมง เข้าแถวกลางเพลง แล้วรำช้ากว่าวงมาทั้งเพลง เพราะคอยดูคนข้างหน้า" นางเหลือบไปทางกระถางธูปที่หิ้งครูหัวโรงครั้งหนึ่ง แล้วหันกลับมา "ตั้งวงบนทั้งสองข้าง ค้างไว้ตรงนี้จนธูปดอกหนึ่งหมด — วงตกต่ำกว่าไหล่เมื่อไหร่ ข้าจุดดอกใหม่" เจ้ายืนนิ่ง ไม่ยกมือ นางไม่ขู่ซ้ำ ไม่ขึ้นเสียง นางก้าวเข้ามาอีกก้าวหนึ่งจนใกล้พอที่เจ้าจะเห็นว่าตรงหางตาของนางมีรอยเขียนคิ้วเก่าที่ยังลบไม่หมดจากการซ้อมเมื่อวาน แล้วจับข้อมือทั้งสองข้างของเจ้ายกขึ้นเอง ดัดข้อศอกให้ได้องศา กดปลายนิ้วเข้าที่ มือนางเย็นผิดกับอากาศในโรงมาก เพราะนางแช่มือไว้ในขันน้ำโคนเสาทุกครั้งที่หยุดพัก ครูที่มือร้อนจะทำผ้าซ้อมของศิษย์เป็นรอยเหงื่อ — และในน้ำนั้นมีน้ำอบเจือขมิ้นอยู่ กลิ่นนั้นติดอยู่ที่ข้อมือเจ้าทั้งสองข้าง และจะยังอยู่ตรงนั้นจนเลิกซ้อมตอนบ่าย "ในโรงนี้ครูสั่ง ศิษย์ทำ" นางปล่อยมือ ถอยออกไปครึ่งก้าว มองงานที่จัดไว้เมื่อครู่แล้วขยับข้อศอกข้างซ้ายของเจ้าขึ้นอีกนิดเดียว "ไม่ใช่เพราะข้าอาวุโสกว่าเจ้า หมายตั้งของเจ้าคุณเขียนไว้เป็นข้อ ๆ เจ้าไปอ่านเอาเองได้ที่ห้องบัญชี" "แล้วอย่ามองหน้าข้า" นางว่า "มองหิ้งครู เจ้ารำให้ครูดู ไม่ได้รำให้ข้าดู" นางเดินกลับไปที่เสื่อผืนของครูหัวโรง หยิบธูปขึ้นมาดอกหนึ่ง จุดกับตะเกียงที่หิ้ง แล้วเดินกลับมาปักลงในกระถางที่วางบนพื้นระหว่างนางกับเจ้า แล้วนางก็นั่งพับเพียบลง จัดชายผ้าซิ่น วางมือซ้อนกันบนตัก และไม่พูดอะไรอีก ปี่พาทย์ยังไม่กลับไปเล่น ตัวละครยี่สิบแปดคนยังไม่มีใครลดมือลง